Luật Đô thị đặc biệt: Trao quyền mạnh hơn cho TPHCM, đặt người dân ở vị trí trung tâm

Ngày 3/6, Sở Tư pháp TPHCM phối hợp với Hội Luật gia và Đoàn Luật sư TPHCM tổ chức Hội thảo tham vấn lấy ý kiến chuyên gia trong lĩnh vực pháp luật đối với dự thảo Luật Đô thị đặc biệt.

Trong bối cảnh Bộ Chính trị vừa ban hành Nghị quyết số 09-NQ/TW về xây dựng và phát triển TPHCM trong kỷ nguyên mới, việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng thể chế mới, giúp Thành phố phát huy vai trò đầu tàu kinh tế, trung tâm đổi mới sáng tạo và cực tăng trưởng của cả nước.

Trao quyền mạnh hơn cho TPHCM

Theo TS. Luật sư Hà Hải, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư TPHCM, một trong những điểm nghẽn thể chế lớn nhất của Thành phố hiện nay là thẩm quyền chưa tương xứng với vai trò, quy mô và tốc độ phát triển.

Nhiều quyết định quan trọng liên quan đến đầu tư, quy hoạch, hạ tầng vẫn phải xin ý kiến hoặc chờ hướng dẫn từ Trung ương. Trong khi đó, các dự án lớn thường phải trải qua nhiều tầng nấc thủ tục, làm kéo dài thời gian triển khai và giảm hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Để khắc phục tình trạng này, dự thảo Luật Đô thị đặc biệt đề xuất trao cho Thành phố thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật đối với một số vấn đề liên quan đến thủ tục hành chính và các biện pháp đặc thù phục vụ yêu cầu phát triển.

Theo TS. Luật sư Hà Hải, đây là bước đột phá quan trọng giúp TPHCM chủ động xử lý các vấn đề phát sinh từ thực tiễn, giảm sự phụ thuộc vào cơ chế hướng dẫn từ Trung ương.

Tuy nhiên, ông cho rằng cách tiếp cận hiện nay vẫn thiên về liệt kê những nội dung địa phương được làm, đồng nghĩa với việc Thành phố phải "xin" từng cơ chế cụ thể. Cách tiếp cận này có thể dẫn đến bỏ sót những vấn đề mới phát sinh và tạo khoảng trống pháp lý trong tương lai.

Vì vậy, ông kiến nghị dự thảo luật cần được thiết kế theo hướng mở hơn: Những nội dung Trung ương đã quy định thì thực hiện thống nhất, còn các vấn đề chưa được quy định hoặc phát sinh từ thực tiễn đô thị đặc biệt nên trao quyền chủ động cho Thành phố quyết định và chịu trách nhiệm.

Theo các chuyên gia, trao quyền mạnh hơn cho Thành phố không chỉ nhằm rút ngắn quy trình hành chính mà còn tạo dư địa thể chế cho các mô hình phát triển mới, nhất là trong bối cảnh công nghệ đang thay đổi nhanh chóng.

Tạo không gian cho đổi mới sáng tạo

Một nội dung nhận được nhiều sự quan tâm tại hội thảo là việc xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho các công nghệ và mô hình kinh doanh mới.

Theo TS. Luật sư Hà Hải, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ tài chính (fintech) và kinh tế số phát triển nhanh, TPHCM cần được trao quyền chủ động thử nghiệm các mô hình mới trước khi hoàn thiện khung pháp lý và nhân rộng trên thực tế.

Việc triển khai sandbox có thể thực hiện theo không gian địa lý như Thủ Thiêm, Cần Giờ hoặc theo từng lĩnh vực, ngành nghề với thời hạn thử nghiệm rõ ràng.

Đặc biệt, ông nhấn mạnh dự thảo Luật Đô thị đặc biệt cần có quy định cụ thể về nguyên tắc không hình sự hóa các thử nghiệm thất bại nếu quá trình triển khai tuân thủ đúng quy định.

"Đây là điều kiện tiên quyết để khuyến khích tinh thần đổi mới sáng tạo, giúp các tổ chức, cá nhân dám nghĩ, dám làm và dám thử nghiệm mà không quá lo ngại rủi ro pháp lý khi kết quả không như kỳ vọng", TS. Luật sư Hà Hải nói.

Người dân là trung tâm của mọi quyết sách phát triển

Nếu phân quyền và đổi mới sáng tạo là hai trụ cột của đô thị đặc biệt, thì theo nhiều chuyên gia, người dân phải là trung tâm của toàn bộ quá trình phát triển.

Góp ý cho dự thảo luật, LS.TS. Phan Trung Hoài đề nghị cơ quan soạn thảo cần thể chế hóa đầy đủ các quan điểm được nêu trong Nghị quyết số 09-NQ/TW ngày 19/5/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển TPHCM trong kỷ nguyên mới.

Theo đó, vai trò chủ thể của người dân phải được đặt ở vị trí trung tâm trong toàn bộ quá trình hoạch định và thực thi chính sách phát triển đô thị.

"Người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể tham gia vào quá trình xây dựng, phản biện và giám sát chính sách. Sự hài lòng, cuộc sống ấm no và hạnh phúc của người dân phải trở thành thước đo hiệu quả lãnh đạo và quản trị của đô thị đặc biệt", ông nhấn mạnh.

Từ quan điểm đó, nhiều chuyên gia đề xuất dự thảo luật cần bổ sung các cơ chế để người dân có cơ hội phản biện chính sách, tham gia góp ý đối với các quyết định quan trọng của Thành phố; đồng thời bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp trong mối quan hệ hài hòa với lợi ích quốc gia, dân tộc và lợi ích phát triển của Thành phố.

Đáng chú ý, các chuyên gia cũng đề xuất nghiên cứu xây dựng bộ chỉ số an bình, hạnh phúc của người dân như một công cụ đánh giá chất lượng phát triển đô thị bên cạnh các chỉ tiêu kinh tế truyền thống.

Theo LS.TS. Phan Trung Hoài, để các quy định của Luật Đô thị đặc biệt đi vào cuộc sống, điều quan trọng không chỉ nằm ở nội dung của đạo luật mà còn ở hệ thống thiết chế thực thi.

Điều đó đòi hỏi xây dựng đồng bộ hệ thống cơ quan nhà nước, cơ quan tư pháp, các tổ chức hỗ trợ pháp lý cùng các cơ chế kiểm tra, giám sát và kiểm soát quyền lực minh bạch, hiệu quả.

"Một hệ sinh thái pháp luật dành cho đô thị đặc biệt chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi các thiết chế vận hành chuyên nghiệp, minh bạch và có trách nhiệm giải trình cao", LS.TS. Phan Trung Hoài nhận định.

Bên cạnh đó, đại diện Hội Nữ trí thức TPHCM đề nghị dự thảo luật cần "mềm hóa" các chính sách phát triển bằng cách lồng ghép vấn đề bình đẳng giới và bảo vệ nhóm yếu thế.

Các chính sách về nhà trẻ trong khu công nghiệp, hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp, chăm sóc sức khỏe học đường hay các dịch vụ xã hội thiết yếu cần được quy định cụ thể nhằm bảo đảm sự phát triển hài hòa, nhân văn của một siêu đô thị hiện đại.

Theo các chuyên gia, điểm khác biệt lớn nhất của Luật Đô thị đặc biệt không chỉ nằm ở việc trao thêm thẩm quyền cho TPHCM, mà còn ở việc thiết lập một mô hình quản trị mới, nơi chính quyền được trao quyền chủ động hơn nhưng đồng thời phải minh bạch hơn, trách nhiệm giải trình cao hơn và lấy người dân làm trung tâm.