TP.HCM dốc sức tìm mộ tập thể liệt sĩ hy sinh năm 1968
Những ngày qua, PV Thanh Niên cùng Bộ Tư lệnh TP.HCM tập trung tìm kiếm nhân chứng, củng cố tài liệu xác định khu mộ tập thể chôn cất liệt sĩ quân giải phóng hy sinh trong cuộc tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968, tại nghĩa trang đô thành Chí Hòa.
Lời kể của nhân chứng
Ông Nguyễn Thành Phước (70 tuổi, đang sống tại xã Xuân Thới Sơn, TP.HCM), sinh ra và lớn lên tại khu Bắc Hải, cạnh nghĩa trang đô thành Chí Hòa (nay là công viên Lê Thị Riêng, P.Hòa Hưng, TP.HCM). Một buổi sáng sau Tết Mậu Thân 1968, ông Phước, khi đó 12 tuổi, sang nghĩa trang chơi như thường lệ thì chứng kiến một cảnh chôn cất tập thể.
"Lính công binh VNCH dùng xe ủi tạo thành 3 hố đất dài khoảng 50 m. Các thi thể được chở đến bằng xe tải. Sau đó, nhân viên cứu hỏa và nghĩa trang đưa xuống hố chôn. Xe ủi lấp đất lên hố chôn cả trăm thi thể xếp hàng dài", ông Phước nhớ lại.
"Các thi thể đã phân hủy do để lâu. Việc chôn cất thực hiện từ sáng tới chiều, trong vài ngày ở 2/3 hầm mộ. Số lượng ước tính khoảng 600 - 700 người, nghe nói toàn là bộ đội giải phóng", ông kể thêm.
Một nhân chứng khác là ông Võ Huy Thịnh (70 tuổi, ở P.Phú Nhuận, TP.HCM) cho hay vào Tết Mậu Thân 1968, chiến sự diễn ra ác liệt tại khu Bảy Hiền, Bà Quẹo. Thời điểm đó, gia đình ông sống cạnh nghĩa trang đô thành Chí Hòa. Sau tết khoảng 10 ngày, ông thấy xe cứu thương liên tục chạy vào nghĩa trang nên vào xem.
"Tôi đi vào, thấy xe cứu thương quẹo vào bãi đất cạnh nhà xác và đưa các thi hài xuống, xếp thành hàng. Sau đó, người ta khiêng thi hài ra khu đất bên cạnh để chôn tập thể. Vị trí hố chôn là vùng nhiều cỏ lau, các loại cây leo mọc um tùm, có hàng rào kẽm gai bao bọc xung quanh. Từ đây, nhìn ngược ra sau lưng là cư xá Bắc Hải", ông Thịnh kể.
Lúc đó, ông Thịnh đứng lên vị trí cao để quan sát thì thấy số lượng thi hài được đưa về rất nhiều, đa số là nam giới. Nhiều thi hài không còn nguyên vẹn do bom đạn. Người ta khiêng và xếp các thi hài xuống hố theo từng lớp. Sau đó, có xe ủi đất lấp hố và gạt phẳng mặt bằng.
Xác định thi thể bộ đội giải phóng
Ông Nguyễn Tuấn Nhã (70 tuổi, nguyên cán bộ Đoàn P.Chí Hòa, Q.10 cũ, TP.HCM) cho biết dịp Tết Mậu Thân 1968, ông 12 tuổi và đã tận mắt chứng kiến cảnh giao tranh ác liệt ở khu vực Ông Tạ - Bảy Hiền.
Một buổi sáng đi qua nghĩa trang đô thành Chí Hòa, thấy tụ tập đông người nên ông Nhã chạy vào xem. Trong nghĩa trang, rất nhiều thi thể nằm cạnh nhà xác. Sau đó xe GMC chở thêm nhiều thi thể đến. Khi các thi thể được đưa xuống, ông thấy nhiều người mặc áo bà ba đen, quần đùi và đeo ruột tượng, bên trong đựng nhiều viên đạn.
Nhiếp ảnh gia Nguyễn Đình Đạt (70 tuổi, đang sống tại P.Tân Thuận, TP.HCM) kể Tết Mậu Thân năm 1968, ông 12 tuổi, sống cách nghĩa trang đô thành Chí Hòa khoảng 4 km. Khoảng giữa tháng 2.1968, khi thiết quân luật được nới lỏng, cha ông Đạt đã chở ông và anh trai đến nghĩa trang xem chôn cất tập thể.
"Từ cổng nhìn vào, tôi thấy thi thể chất la liệt trên mặt đất và hầu hết đã phân hủy. Tất cả là quân giải phóng, không lẫn với lính Cộng hòa hay dân thường", ông Đạt khẳng định.
Theo ông Đạt, lý do ông có thể nhận biết ngay thi thể của quân giải phóng là do sau trận chiến, phía VNCH chỉ thu vũ khí, để lại băng đạn (hoặc dây đạn, đồ vật cá nhân) cạnh thi thể nhằm đánh dấu. Sau đó, đội lao công đào binh hoặc nhân viên cứu hỏa mới đưa các thi thể (kèm vật đánh dấu) về nghĩa trang chôn tập thể. Ông Đạt đã đi xem thu thập thi thể ở khu vực đường Hồ Văn Huê, ngã năm Chuồng Chó… và thấy lính Cộng hòa đặt băng đạn AK cạnh thi thể để dễ phân biệt.
Từ năm 1983 - 1988, Q.10 (cũ) triển khai cải tạo khu vực nghĩa trang đô thành Chí Hòa. Ngoài việc di chuyển các phần mộ, cơ quan chức năng đã giải tỏa 83 hộ dân để làm mới đoạn đường từ Cách Mạng Tháng Tám đến cư xá Bắc Hải (nay là đường Trường Sơn). Ngày 19.3.1988, công trình rộng 9 ha được khánh thành và mang tên công viên văn hóa Lê Thị Riêng.
(theo Lịch sử Đảng bộ Q.10 cũ, TP.HCM)
Vị trí các ngôi mộ
Theo lời kể của các nhân chứng, vị trí các ngôi mộ tập thể nằm ở bãi đất trống cạnh nhà xác của nghĩa trang đô thành Chí Hòa năm 1968. Thông tin này trùng khớp với bức hình chụp ngày 12.2.1968 do hãng thông tấn AP đăng tải, ghi lại cảnh các thi thể được khiêng bằng cáng và đặt dưới hố đất, chuẩn bị chôn cất. Đặc biệt, trong bức hình, có thể thấy rõ tháp nước trong khu vực cư xá Bắc Hải (nay nằm cạnh ngã ba đường Nguyễn Giản Thanh và Thất Sơn, P.Hòa Hưng).
Trong những ngày cuối tháng 5 và đầu tháng 6.2026, lãnh đạo TP.HCM và Bộ Tư lệnh TP.HCM đã liên tục đưa nhân chứng đến khảo sát thực địa, xác định các khu vực nghi là vị trí mộ tập thể. Qua kết quả khảo sát cùng quá trình đo vẽ tính toán đã xác định được phần đất trồng cây nằm cạnh Nhà truyền thống Q.10 (cũ) hiện nay có thể là nơi đã chôn cất tập thể các liệt sĩ trong tháng 2.1968.
Theo hồ sơ, ngày 29.4.1983, ông Trần Văn Danh, khi đó là Phó chủ tịch thường trực UBND TP.HCM, đã ký Văn bản số 17/CT-UBND về việc giải tỏa nghĩa trang đô thành Mạc Đĩnh Chi để xây dựng Cung văn hóa thiếu nhi (sau đó chuyển đổi công năng thành công viên Lê Văn Tám như hiện nay).
Từ 1983 - 1985, UBND TP.HCM tiếp tục triển khai giải tỏa các nghĩa trang còn lại, trong đó có nghĩa trang đô thành Chí Hòa. Ông Nguyễn Thanh Sơn, nguyên Phó giám đốc Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị TP.HCM (CITENCO), cho biết: "Chỉ giải tỏa những phần mộ chôn trên mặt đất. Người dân tự di chuyển hài cốt người thân. Với những phần mộ không người nhận, công ty cất bốc đưa sang Bình Hưng Hòa và Lái Thiêu. Khu mộ tập thể thì chưa hề di chuyển".
Sau nhiều thời gian tìm hiểu, chúng tôi đến gặp ông Nguyễn Văn Hiệp (76 tuổi, ngụ xã Bà Điểm, TP.HCM) là nhân viên tổ quản lý nghĩa trang đô thành Chí Hòa, những năm 1977 - 1985. Ông Hiệp kể khi vào làm việc trong nghĩa trang năm 1977, ông được biết mảnh đất bằng phẳng cạnh nhà xác là phần mộ tập thể của bộ đội giải phóng hy sinh trong trận Mậu Thân 1968. Khi giải tỏa, khu đất này vẫn giữ nguyên. Năm 1985, ông Hiệp chuyển công tác từ nghĩa trang đô thành Chí Hòa về nghĩa trang Bình Hưng Hòa và cho tới khi nghỉ hưu năm 2014, ông chưa hề nghe thông tin khu mộ tập thể được cất bốc.
Năm 1985 tôi hoàn thành nghĩa vụ quân sự, được tuyển vào làm bảo vệ tại nghĩa trang cũ, đang xây dựng công viên Lê Thị Riêng. Thời gian đầu, tôi ở cùng chú Mười Bi (người đã làm việc tại nghĩa trang đô thành Chí Hòa từ trước 1968) và được nghe chú kể lại rằng trong cuộc tổng tiến công và nổi dậy Mậu Thân năm 1968, thi thể của nhiều chiến sĩ quân giải phóng đã được đưa về chôn tại khu vực này. Các chiến sĩ hy sinh không chỉ gồm biệt động mà còn thuộc các đơn vị mũi nhọn từ các hướng tiến công vào Sài Gòn trong Tết Mậu Thân.
Giữa năm 1987, đơn vị thi công đào hồ nước trong công viên Lê Thị Riêng. Tôi được giao nhiệm vụ canh gác công trình này. Hôm ấy, trong lúc thi công, xe ủi đất đã đào trúng khu vực có dấu tích hài cốt. Là bảo vệ tại hiện trường, tôi nhìn thấy nhiều xương tay, xương chân người cùng với quần áo, băng đạn, dép cao su và 1 quả lựu đạn.
Theo chỉ đạo của lãnh đạo công ty, tôi đã trực tiếp thu gom và rửa sạch số hài cốt được phát hiện. Sau đó đưa toàn bộ số hài cốt này về chùa An Quốc để thờ phụng. Di vật thì chuyển vào nhà truyền thống.
Ông Nguyễn Văn Mưa, 63 tuổi, ở P.Hòa Hưng, TP.HCM