Kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám (19-8-1945 - 19-8-2026): Mùa thu giữa lòng thành phố

Những mái nhà lưu giữ chuyện xưa

Những ngày tháng 8, chúng tôi tìm về căn nhà của bà Chung Thị Quạ ở ấp 5, xã Đa Phước (nay là xã Hưng Long, TPHCM). Nơi đây từng che chở nhiều cán bộ cách mạng, là nơi in ấn tài liệu, truyền đơn và tổ chức những cuộc họp chuẩn bị lực lượng cho tổng khởi nghĩa năm 1945.

Theo thời gian, mái nhà xưa không còn nguyên vẹn, nhưng ký ức về một gia đình hết lòng che chở, nuôi giấu cán bộ cách mạng vẫn được nâng niu, gìn giữ. Đón chúng tôi trong căn nhà hiện nay, ông Nguyễn Hữu Tiến (sinh năm 1956) chậm rãi kể những mẩu chuyện được truyền qua nhiều thế hệ. Ông Tiến là cháu nội bà Chung Thị Quạ. Cha ông là ông Nguyễn Văn Bửu, em ruột đồng chí Nguyễn Văn Trân, Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Hành chính tỉnh Chợ Lớn.

Sinh ra trong một gia đình có truyền thống cách mạng, ông Tiến lớn lên cùng những câu chuyện về bà nội, các bác, các chú và những cán bộ từng được gia đình che chở giữa những năm tháng kháng chiến. “Bà nội tôi trực tiếp nuôi dưỡng, bảo vệ cán bộ. Gia đình có nhiều bác, chú tham gia cách mạng. Những câu chuyện ấy được người lớn kể lại nhiều lần, con cháu không ai quên”, ông Tiến tâm sự.

Đồng chí Nguyễn Văn Trân từng học tập tại Liên Xô, sau đó trở về hoạt động cách mạng trong nước. Đồng chí được giới thiệu tham gia Xứ ủy Nam kỳ, rồi được phân công về Tỉnh ủy Chợ Lớn. Trong quá trình hoạt động, đồng chí trực tiếp tham gia xây dựng Đặc khu ủy Hậu Giang. Sau khi cơ sở Xứ ủy Nam kỳ bị lộ, đồng chí Nguyễn Văn Trân bị thực dân Pháp bắt, giam 19 tháng tại bót Catinat ở Sài Gòn. Được trả tự do nhưng vẫn chịu sự quản thúc, theo dõi gắt gao, đồng chí trở về nhà mẹ là bà Chung Thị Quạ ở ấp 5, xã Đa Phước và tiếp tục hoạt động cách mạng.

Tại căn nhà này, nhiều lớp học chủ nghĩa Mác - Lênin được bí mật tổ chức. Nhờ vị trí thuận lợi và sự bảo vệ của gia đình, căn nhà trở thành nơi trú ẩn của nhiều cán bộ cách mạng: Trần Văn Giàu, Châu Văn Giác, Hồ Văn Long; nuôi giấu các đồng chí trong Khởi nghĩa Nam kỳ như Nguyễn Văn Hoàng, Nguyễn Văn Nhung... Năm 1945, trong giai đoạn chuẩn bị cho tổng khởi nghĩa, nhà bà Chung Thị Quạ là cơ sở in sách báo, truyền đơn và tổ chức các cuộc họp bàn việc xây dựng lực lượng chính trị, lực lượng vũ trang.

Năm 2007, gia đình xây dựng căn nhà mới cạnh nền nhà xưa. Nhiều kỷ vật không còn giữ được, song những tấm gỗ cũ của căn nhà vẫn được gia đình để nguyên và gìn giữ như một phần ký ức quý giá. Ông Tiến đã lớn lên trong căn nhà ấy, nghe người đi trước kể chuyện cách mạng. Ông tiếp tục kể lại những câu chuyện đó cho con cháu. Theo cách đó, một địa chỉ lịch sử được lưu giữ và sống trong ký ức, trách nhiệm của những người hôm nay.

Tại TPHCM, những mái nhà từng che chở cán bộ, nơi từng là điểm họp, tập hợp lực lượng trong những ngày chuẩn bị cho Cách mạng Tháng Tám vẫn còn hiện diện ở nhiều địa phương. Ở phường Vũng Tàu, Di tích Lịch sử cách mạng Nhà Má Tám Nhung (số 1 Trần Xuân Độ) từng là nơi họp của Ủy ban Mặt trận Việt Minh, đồng thời là nơi thành lập Ủy ban Khởi nghĩa, bàn việc giành chính quyền tại Vũng Tàu. Năm 1989, Nhà Má Tám Nhung được công nhận là di tích cấp quốc gia. Sau khi được trùng tu, tôn tạo năm 2015, nơi đây trở thành điểm tham quan, giáo dục truyền thống lịch sử, cách mạng nổi tiếng. Mỗi mùa thu tháng tám, nhiều đoàn học sinh, thanh thiếu nhi lại tìm về di tích để tìm hiểu về những ngày lịch sử năm xưa. Những chuyến tham quan giúp các em hiểu sâu hơn giá trị của độc lập, tự do, trân trọng công lao và sự hy sinh của các thế hệ cha anh.

Dấu ấn dưới mái đình Chí Hòa

Chúng tôi đến đình Chí Hòa, phường Hòa Hưng, TPHCM, ngôi đình đã hơn 300 năm tuổi. Di tích Lịch sử văn hóa cấp quốc gia này từng là điểm tập hợp của lực lượng thanh niên, nông dân vùng Hòa Hưng xưa, góp phần làm nên khí thế cách mạng vào mùa thu năm 1945. Con đường dẫn vào mái đình hôm nay mang tên Cách mạng Tháng Tám.

Hôm chúng tôi đến, tại gian võ ca, cụ Phạm Thanh Lâm (Trưởng Ban Quản lý đình) đang kể chuyện lịch sử cho hơn 50 học sinh và người dân địa phương trong lễ trao học bổng thường niên mang tên danh sư Võ Trường Toản - bậc tiền nhân được tôn kính, thờ phụng tại đình. Ở tuổi 81, người đảng viên đã có hơn 14 năm làm bí thư chi bộ địa phương vẫn minh mẫn lần giở những ký ức về mái đình và những lớp người làm nên lịch sử. Qua lời kể của cụ, câu chuyện về truyền thống hiếu học nối dài với những dấu chân các bậc tiền nhân.

Cuối thế kỷ XVIII, danh sư Võ Trường Toản từng mượn mái đình làm nơi dạy học. Trong số những học trò nổi tiếng của ông có Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định và Ngô Nhân Tịnh - ba danh sĩ được người đời gọi là “Gia Định tam gia”. Sang đầu thế kỷ XX, mạch nguồn ấy tiếp tục được nối dài khi đình Chí Hòa trở thành điểm hội tụ của phong trào Thiên Địa Hội do Phan Xích Long lãnh đạo, nơi trai tráng tìm đến rèn võ, nuôi chí quật cường trước ách đô hộ của thực dân Pháp.

Năm 1945, phong trào Thanh niên Tiền phong phát triển mạnh, đình Chí Hòa một lần nữa trở thành nơi tập hợp lực lượng. Sáng 25-8-1945, những bước chân thanh niên Hòa Hưng mang theo giáo mác, gậy gộc đã rời mái đình, hòa vào dòng người rầm rập xuống đường, tham gia khởi nghĩa giành chính quyền.

Chăm chú nghe chuyện kể, em Phạm Huỳnh Trúc Anh (học sinh Trường Tiểu học Tân Trụ) nói rằng sẽ kể lại cho bạn bè về những câu chuyện lịch sử của đình Chí Hòa. Một câu nói giản dị nhưng cho thấy những câu chuyện từ mái đình giàu truyền thống vẫn đang âm thầm trao truyền đến thế hệ trẻ hôm nay.

Hào khí Tháng Tám trong đời sống hôm nay

Trong Vườn Ông Thượng, nay là Công viên Tao Đàn (phường Bến Thành, TPHCM), ký ức về mùa thu lịch sử hiện diện giữa đời sống hôm nay. Một sáng cuối tuần, chúng tôi ghé công viên, bắt gặp những hàng cây cao lớn, xanh thẫm và hình ảnh người dân đủ mọi lứa tuổi đang tập thể dục, rèn luyện sức khỏe. Giữa lòng phố thị, Công viên Tao Đàn như một ốc đảo xanh mát, bình yên.

Khi tiếng nhạc Quốc ca vang lên từ một góc công viên, mọi người dừng các hoạt động và nghiêm trang hướng mắt về lá cờ đỏ sao vàng đang được các em thiếu nhi kéo lên cao. Lễ kéo cờ và chào cờ là nghi thức được các em thiếu nhi sinh hoạt tại Tổng đoàn Sao Bắc Đẩu thực hiện vào sáng chủ nhật hàng tuần tại Công viên Tao Đàn. Sau nghi thức chào cờ, các em thiếu nhi bắt đầu buổi rèn luyện kỹ năng. Nhìn con gái hòa cùng các bạn trong nhóm dựng trại, thắt dây, chị Trần Thị Hồng Thắm (ngụ phường An Đông, TPHCM) mỉm cười cho biết, sáng chủ nhật nào chị cũng đưa con đến sinh hoạt đội nhóm tại công viên.

Chị Thắm kể, khi còn nhỏ, chị thường nghe ba má nhắc về Vườn Ông Thượng - nơi gắn với hoạt động của Thanh niên Tiền phong trong mùa thu Cách mạng Tháng Tám. “Ba má tôi kể lại, nơi đây, hàng ngàn thanh niên đã cùng nhau tuyên thệ và Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch đọc diễn văn kêu gọi tuổi trẻ, nhân dân đứng lên giành độc lập. Ngày nay, khi con gái tôi được sinh hoạt đội nhóm tại nơi này, tôi lấy làm tự hào bởi con được rèn luyện, trao truyền ý chí, tinh thần kỷ luật để tiếp bước ông cha ngày trước”, chị Thắm chia sẻ.

Đến Công viên Tao Đàn ngày nay, không khó bắt gặp hình ảnh người trẻ đến tập luyện sức khỏe, rèn kỹ năng sống. Có bạn trẻ đưa người lớn tuổi qua đường, có người đẩy giúp xe lăn của người khuyết tật lên thềm công viên... Những việc làm giản dị ấy cũng là cách người trẻ thể hiện lòng yêu nước, tinh thần trách nhiệm với cộng đồng, sống tử tế và khát vọng cống hiến.

NHÓM PV/SGGP