Diễn đàn Tổng Biên tập năm 2026: Kịp thời gợi mở những 'không gian phát triển mới' cho báo chí Việt Nam

Từ phương thức quản trị, con người, công nghệ đến nguồn thu và liên kết, các trao đổi tại Diễn đàn cho thấy báo chí đang đứng trước một yêu cầu lớn bên cạnh việc thay đổi mô hình: phải tạo dựng năng lực mới để thích ứng và phát triển.

Ở góc nhìn của ông Tô Đình Tuân, Phó Tổng Giám đốc, Phó Chủ tịch Hội đồng Biên tập Cơ quan Báo và Phát thanh - Truyền hình TPHCM, kiêm Giám đốc Cơ quan Đào tạo và Truyền thông, nguyên Tổng Biên tập Báo Người Lao Động, đây cũng là điểm đáng chú ý của Diễn đàn lần thứ 8: các vấn đề được đặt ra đã đi vào những câu hỏi căn bản về cách báo chí tồn tại và phát triển trong một môi trường đã thay đổi sâu sắc.

Không chỉ bộ máy, cần đổi cách vận hành

Một trong những nhận định đáng chú ý được ông Tô Đình Tuân đưa ra sau Diễn đàn là tái cấu trúc hệ thống báo chí không thể chỉ được hiểu theo nghĩa chỉ sáp nhập, sắp xếp lại các cơ quan, đơn vị.

Theo ông, báo chí hôm nay đã khác rất xa so với 5-10 năm trước, càng không thể vận hành bằng tư duy và mô hình của 20 năm trước. Sự phát triển rất nhanh của khoa học - công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), đang làm thay đổi sâu sắc toàn bộ chuỗi giá trị báo chí, từ cách tổ chức sản xuất, phân phối nội dung đến cách công chúng tiếp cận và sử dụng thông tin. Vì thế, nếu chỉ thay đổi cơ cấu mà giữ nguyên phương thức vận hành cũ, việc tái cấu trúc khó tạo ra hiệu quả thực chất.

“Tái cấu trúc hệ thống báo chí không thể chỉ dừng ở việc sắp xếp lại đầu mối hay cộng gộp bộ máy. Điều quan trọng hơn là phải tái cấu trúc phương thức vận hành, từ mô hình quản trị, tổ chức nguồn lực đến quy trình sản xuất nội dung. Bộ máy có thể lớn hơn sau sáp nhập, nhưng chỉ thực sự mạnh hơn khi tạo ra được hiệu quả quản trị và năng lực mới”, ông Tô Đình Tuân nhấn mạnh.

Một cơ quan báo chí có thể lớn hơn về quy mô sau sáp nhập, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc tự động mạnh hơn. Quy mô chỉ trở thành lợi thế khi đi cùng phương thức quản trị phù hợp, phân bổ nguồn lực hợp lý và khả năng tổ chức lại quy trình sản xuất nội dung.

Tăng cường sáng tạo, tạo ra nhiều giá trị mới

Tái cấu trúc là câu chuyện bên trong tòa soạn còn nguồn lực là bài toán quyết định khả năng đi được bao xa trong không gian phát triển mới. Thực tế được nhiều diễn giả chia sẻ tại Diễn đàn cho thấy áp lực nguồn thu ngày càng rõ nét. Trong môi trường số, lượng truy cập không còn đồng nghĩa với nguồn thu bền vững; cạnh tranh với các nền tảng xuyên biên giới gia tăng, trong khi chi phí cho công nghệ, nhân lực và sản xuất nội dung chất lượng cao đều lớn hơn.

Ông Tô Đình Tuân cho rằng trong bối cảnh mới, mỗi cơ quan báo chí phải chủ động tạo dựng năng lực tài chính đủ sức nuôi dưỡng đội ngũ, bảo đảm hoạt động và tái đầu tư cho phát triển. Nền tảng vẫn phải là làm báo chính thống, chân chính, tử tế và có trách nhiệm xã hội; nhưng trên nền tảng đó, tòa soạn cần sáng tạo thêm những sản phẩm, dịch vụ và hoạt động phục vụ cộng đồng phù hợp với chức năng, thế mạnh của mình, trong đó tổ chức sự kiện là hướng phát triển có nhiều dư địa.

Điều đáng chú ý là sự kiện không chỉ được nhìn như một hoạt động tạo doanh thu. Có hoạt động không đặt mục tiêu lợi nhuận nhưng giúp cơ quan báo chí gắn kết với cộng đồng, củng cố thương hiệu và mở rộng công chúng; cũng có hoạt động vừa tạo giá trị xã hội, vừa tạo thêm nguồn thu. Như vậy, bài toán kinh tế báo chí được đặt trở lại trong mối quan hệ với giá trị mà cơ quan báo chí tạo ra cho xã hội.

Thay vì chỉ hỏi “làm thế nào để có thêm nguồn thu”, các tòa soạn phải trả lời được: “Mình có thể tạo ra giá trị gì để xã hội sẵn sàng trả tiền, đồng hành hoặc hỗ trợ?”. Và câu trả lời sẽ không giống nhau ở mọi cơ quan báo chí.

Cơ hội có thể giống nhau, nhưng khả năng biến cơ hội thành kết quả lại phụ thuộc vào tầm nhìn của người đứng đầu, năng lực của đội ngũ, nguồn lực của từng cơ quan và sự thấu hiểu, sẻ chia của cơ quan chủ quản.

"Vì vậy, không gian phát triển mới không phải là một mô hình có sẵn để sao chép, mà là không gian để mỗi cơ quan báo chí xác định đúng lợi thế, lựa chọn đúng hướng đi và tạo ra năng lực cạnh tranh riêng”, ông Tuân nhận định.

Công nghệ càng mạnh, con người càng phải làm chủ

AI là một trong những chủ đề xuyên suốt Diễn đàn, nhưng vấn đề sâu hơn không chỉ là AI sẽ thay đổi nghề báo như thế nào, mà là người làm báo sẽ đứng ở đâu trong quá trình đó. Theo ông Tô Đình Tuân, chuẩn năng lực của người làm báo hôm nay không thể chỉ dừng ở khả năng viết tin, viết bài. Nhà báo phải hiểu môi trường số, am hiểu công nghệ và biết sử dụng AI một cách thành thạo, có trách nhiệm.

Điều cốt lõi là phải giữ nguyên tắc con người làm chủ công nghệ: AI có thể hỗ trợ, mở rộng và khuếch đại năng lực của nhà báo, nhưng không thể thay thế tư duy độc lập, khả năng kiểm chứng, trách nhiệm nghề nghiệp và các chuẩn mực đạo đức báo chí. Điều này đặt ra yêu cầu trực tiếp đối với quá trình tái cấu trúc tòa soạn.

Nếu chỉ đầu tư vào hệ thống công nghệ mà không thay đổi năng lực con người, công nghệ khó phát huy hết giá trị. Ngược lại, một đội ngũ vừa hiểu nghiệp vụ, vừa có tư duy công nghệ và biết sử dụng AI có thể tạo ra những phương thức sản xuất nội dung khác trước.

Vì vậy, chuyển đổi số không đơn thuần là chạy theo công nghệ mới nhất, mà là nâng cao năng lực của con người và tổ chức để công nghệ phục vụ mục tiêu báo chí. Khi máy móc có thể tạo ra lượng nội dung ngày càng lớn, lợi thế của báo chí cũng không còn nằm đơn thuần ở tốc độ sản xuất. Giá trị ngày càng phụ thuộc vào khả năng kiểm chứng, lựa chọn, phân tích, tạo lập niềm tin và tạo ra những nội dung có bản sắc.

Công tác đào tạo phải đi trước một bước

Từ yêu cầu làm chủ công nghệ, ông Tô Đình Tuân cho rằng một vấn đề đặc biệt quan trọng trong giai đoạn hiện nay là phải đổi mới mạnh mẽ công tác đào tạo, bồi dưỡng và tái đào tạo đội ngũ những người làm báo. Khi môi trường truyền thông, công nghệ và phương thức tiếp nhận thông tin thay đổi rất nhanh, chuẩn năng lực của nhà báo cũng phải được cập nhật tương ứng.

Theo ông, đào tạo báo chí trong giai đoạn mới vẫn phải coi trọng bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp và những kỹ năng nghiệp vụ nền tảng, nhưng không thể chỉ dừng ở nhận thức chính trị hay kỹ năng viết tin, viết bài như cách đào tạo truyền thống. Người làm báo cần được trang bị thêm năng lực số, tư duy dữ liệu, khả năng sử dụng các công cụ công nghệ và trí tuệ nhân tạo trong toàn bộ quy trình tác nghiệp.

Điều quan trọng không phải là đào tạo để nhà báo chạy theo công nghệ, mà là đào tạo để họ đủ năng lực làm chủ công nghệ. Biết sử dụng AI là cần thiết, nhưng quan trọng hơn là biết sử dụng AI vào việc gì, đến giới hạn nào, kiểm chứng ra sao và chịu trách nhiệm thế nào đối với sản phẩm báo chí cuối cùng.

“Trong bối cảnh mới, người làm báo không chỉ cần giỏi nghề mà còn phải có năng lực số và năng lực sử dụng AI. Nhưng công nghệ dù phát triển đến đâu cũng chỉ nên là công cụ phục vụ con người. Nhà báo phải là người đặt câu hỏi, kiểm chứng, lựa chọn và chịu trách nhiệm; không thể để thuật toán hay AI dẫn dắt tư duy, chi phối phán đoán và thay mình quyết định các vấn đề nghề nghiệp”, ông Tuân nhấn mạnh.

Vì vậy, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực không thể là một chương trình đào tạo theo đợt, mà phải trở thành quá trình học tập và cập nhật năng lực thường xuyên trong mỗi tòa soạn. Trong không gian phát triển mới, đầu tư cho con người chính là một trong những khoản đầu tư có tính nền tảng nhất để báo chí có thể thích ứng, đổi mới và phát triển bền vững.

Nhìn rõ chính mình, xác định hướng đi trong không gian mới

Có lẽ giá trị đáng kể của Diễn đàn Tổng Biên tập lần thứ 8 không nằm ở việc đưa ra một đáp án duy nhất cho tương lai báo chí.

Qua nhiều góc nhìn từ cơ quan quản lý, các tòa soạn, chuyên gia và doanh nghiệp, một nhận thức được làm rõ: không gian phát triển của báo chí đang mở ra theo nhiều hướng, nhưng cơ hội chỉ có ý nghĩa khi các cơ quan báo chí có đủ năng lực để biến cơ hội thành giá trị thực tế.

Đó là năng lực quản trị một tòa soạn đã thay đổi về quy mô và mô hình; năng lực làm chủ công nghệ; năng lực tạo ra nguồn thu mới mà không đánh đổi bản chất hoạt động báo chí; đặc biệt là năng lực của đội ngũ những người làm báo trong môi trường số và khả năng liên kết ở những lĩnh vực mà một cơ quan riêng lẻ khó có thể tự giải quyết.

Ông Tô Đình Tuân đánh giá cao Diễn đàn ở chỗ không chỉ cung cấp thêm thông tin, mà quan trọng hơn là cung cấp những góc nhìn và các vấn đề có tính gợi mở đối với người đứng đầu các cơ quan báo chí. Theo ông, giá trị của diễn đàn là giúp mỗi tòa soạn nhìn lại chính mình một cách thực chất: đang có lợi thế gì, đang thiếu năng lực gì, cần thay đổi điều gì và phải liên kết với ai để phát triển trong giai đoạn mới.

Sau 8 lần tổ chức, Diễn đàn Tổng Biên tập cũng cho thấy một chuyển biến đáng chú ý. Từ những câu chuyện về công nghệ, chuyển đổi số, nguồn thu hay AI, vấn đề cuối cùng vẫn trở về năng lực của từng tòa soạn và khả năng liên kết của cả hệ thống báo chí. Không gian phát triển mới vì thế không chỉ là công nghệ hay mô hình kinh doanh mới.

Đó trước hết là một không gian đòi hỏi báo chí phải thay đổi cách nghĩ về chính mình: mình có gì, tạo ra giá trị gì, cần thay đổi điều gì và cần hợp tác với ai để có thể tiếp tục phát triển.

Đó cũng là ý nghĩa của những cuộc đối thoại như Diễn đàn Tổng Biên tập lần thứ 8: không thay các tòa soạn trả lời bài toán của chính mình, nhưng giúp những người đứng đầu nhìn rõ hơn những câu hỏi mà họ không thể né tránh trong giai đoạn mới.

PHAN ANH/Nhà báo & Công luân