Kinh doanh gốm sứ Bình Dương gặp khó, tiểu thương các lò tìm cách giữ lửa

Các làng gốm lâu đời của Bình Dương cũ như Lái Thiêu, Tân Phước Khánh, Chánh Nghĩa,… từng nổi tiếng với những sản phẩm gắn liền với đời sống người Việt, từ lu, khạp, chậu cây đến chén bát, heo đất và đồ trang trí. Tuy nhiên, khi thị trường thu hẹp, nhiều cơ sở dần mất sức sản xuất, không còn mở rộng quy mô, thậm chí chỉ duy trì hoạt động cầm chừng.

Ghi nhận của phóng viên Dân trí trên những tuyến đường từng nhộn nhịp buôn bán gốm sứ như Gia Long, Châu Văn Tiếp (phường Lái Thiêu), cho thấy không khí trầm lắng kéo dài. Nhiều hộ chủ yếu bán heo đất, lu khạp, nhận bỏ mối với số lượng nhỏ. Không ít cửa hàng đóng cửa hoặc chỉ mở hé, chờ khách đến lấy hàng.

Bà Trần Thị Yến (60 tuổi), nghệ nhân vẽ gốm tại một xưởng ở Lái Thiêu, cho biết khoảng 20 năm trước, hoạt động sản xuất và buôn bán gốm còn nhộn nhịp, tàu ghe thường xuyên ra vào lấy hàng. Nay, gốm nhập khẩu và các vật dụng thay thế dần chiếm thị phần, khiến sản phẩm địa phương khó cạnh tranh.

Theo bà Yến, việc quy hoạch đưa các lò đốt củi, trấu ra xa khu vực trung tâm do nguy cơ ô nhiễm cũng ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất. Trong khi đó, lớp trẻ ngày càng ít người theo nghề. Con cháu trong gia đình bà không ai tiếp nối công việc vẽ, trang trí gốm, khiến bà lo mình có thể là thế hệ cuối cùng của dòng họ gắn bó với nghề này.

Khó khăn tại làng nghề cũng phản ánh ở khâu tiêu thụ. Tại phố chuyên doanh gốm sứ Nguyễn Phúc Nguyên, phường Nhiêu Lộc, TPHCM, khai trương hồi đầu tháng 10, nhiều tiểu thương cho biết sức mua chưa cải thiện rõ rệt. Gốm sứ truyền thống, nội địa phải cạnh tranh về giá với hàng nhập khẩu; một số khách sỉ chuyển sang lấy hàng trực tiếp từ Trung Quốc. Nhiều cửa hàng hiện chủ yếu trông vào khách mua lẻ.

Từ sản xuất đến bán lẻ, các cơ sở gốm đều chịu sức ép tìm đầu ra. Trong bối cảnh khó cạnh tranh bằng giá và sản lượng với hàng sản xuất công nghiệp, một số doanh nghiệp chọn hướng đi khác: phục dựng vật liệu kiến trúc cổ, đầu tư công nghệ nung hiện đại hoặc kết hợp sản xuất với hoạt động trải nghiệm. Đây là cách tìm kiếm thị trường riêng, dù chưa thể giải quyết toàn bộ khó khăn của ngành.

Lò thủ công, lò công nghệ cao tìm thị trường riêng

Tại khu vực đường Lò Lu, phường Chánh Hiệp, một số cơ sở vẫn duy trì sản xuất với những hướng đi khác nhau. Có nơi tiếp tục nung gốm thủ công, có nơi sử dụng lò điện, lò gas hiện đại để phát triển sản phẩm gia dụng và gốm sứ ứng dụng công nghệ cao.

Ông Bùi Văn Hải, Giám đốc Công ty TNHH Gốm sứ Nam Long, cho biết cơ sở của ông gần như giữ nguyên phương thức sản xuất thủ công, trong đó có kỹ thuật nung truyền thống. Doanh nghiệp tập trung phục dựng lò rồng, sản xuất gạch, ngói theo hoa văn hoa sen, hoa cúc thời Lý, Trần và các loại gạch xây không trát phục vụ công trình kiến trúc cổ.

Theo ông Hải, sản phẩm của cơ sở đã được sử dụng trong một số công trình phục dựng như lăng mộ Thái hậu Từ Dũ (Huế), đường làng Cổ Loa tại Đông Anh (Hà Nội),.... Doanh nghiệp cũng mở rộng thị trường sang các khu nghỉ dưỡng, khu vui chơi tại Phú Quốc và Đà Nẵng.

Thay vì cạnh tranh trực tiếp với các mặt hàng gốm gia dụng sản xuất đại trà, Nam Long tập trung vào nhóm sản phẩm chuyên biệt, phục vụ công trình cần vật liệu mang dấu ấn kiến trúc truyền thống. Hướng đi này giúp cơ sở tiếp cận những nhóm khách hàng khác với thị trường gốm gia dụng phổ thông.

Tuy nhiên, theo ông Hải, để duy trì nghề lâu dài, sản phẩm cần được nhiều người biết đến hơn. Việc tìm kiếm công trình, đối tác và thị trường mới có ý nghĩa quan trọng, bởi kỹ thuật truyền thống chỉ có thể được duy trì khi sản phẩm tạo ra nguồn thu đủ để nuôi hoạt động sản xuất.

Trong khi Nam Long dựa vào kỹ thuật thủ công và thị trường ngách, cụm nhà xưởng gốm sứ Việt Long lựa chọn hướng đầu tư công nghệ. Đơn vị vừa đưa vào hoạt động khu nhà xưởng mới, tập trung sản xuất chén bát Bình Dương và gốm sứ ứng dụng công nghệ cao, sử dụng hệ thống lò gas hiện đại.

Đại diện Việt Long cho biết, đầu tư công nghệ nhằm đáp ứng nhu cầu đối với các sản phẩm có tính ứng dụng cao, đồng thời tạo điều kiện phát triển những dòng sản phẩm mới. Doanh nghiệp định hướng kết hợp các dòng gốm truyền thống với phương thức sản xuất hiện đại, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận thị trường.

Ngoài nhà xưởng, Việt Long còn bố trí khu trưng bày và tổ chức workshop cho khách tham quan, trải nghiệm và các đoàn du lịch. Như vậy, hoạt động kinh doanh không chỉ dừng ở sản xuất, bán hàng mà còn hướng đến việc đưa khách đến gần hơn với quy trình làm gốm và câu chuyện của làng nghề.

Hai mô hình cho thấy các cơ sở đang tìm cách thích ứng theo năng lực và thị trường riêng: một bên duy trì kỹ thuật thủ công để phục vụ những công trình đặc thù, bên kia đầu tư công nghệ để phát triển sản phẩm ứng dụng. Dù vậy, đổi mới phương thức sản xuất hay thu hẹp vào một phân khúc riêng mới chỉ là một phần lời giải. Khi sức mua gốm gia dụng còn yếu, khả năng tìm kiếm khách hàng và mở rộng kênh tiêu thụ vẫn là bài toán sống còn.

Du lịch làng nghề: Thêm đầu ra cho gốm Bình Dương?

Bên cạnh việc tìm thị trường ngách, phát triển du lịch làng nghề được xem là một hướng bổ trợ cho hoạt động sản xuất. Thay vì chỉ đưa sản phẩm đến các điểm bán, các cơ sở có thể đón khách đến tận nơi, kết hợp giới thiệu lịch sử làng nghề với trải nghiệm chế tác gốm.

Ông Nguyễn Minh Mẫn, Phó Tổng giám đốc VinaGroup Travel, cho biết trong quá trình xây dựng các tour nội đô sau khi TPHCM mở rộng địa giới hành chính, đơn vị nhận thấy làng nghề gốm Bình Dương có tiềm năng thu hút khách nếu được kết nối với các yếu tố văn hóa, lịch sử.

Theo ông Mẫn, trải nghiệm tự tay làm gốm có thể hấp dẫn nhiều nhóm khách, từ học sinh, người quan tâm đến văn hóa đến khách quốc tế. Giá trị của chuyến đi không chỉ nằm ở sản phẩm hoàn thiện mà còn ở câu chuyện về lịch sử hình thành làng nghề, kỹ thuật chế tác và đời sống của cộng đồng làm nghề.

Từ góc độ kinh doanh, ông Mẫn cho rằng phát triển điểm đến làng nghề cần đi cùng quảng bá và kết nối với các điểm mua sắm, dịch vụ khác. Nhiều sản phẩm gốm truyền thống được bán tại các điểm mua sắm ở TPHCM có nguồn gốc từ làng nghề, nhưng nếu du khách không biết xuất xứ, không được tiếp cận câu chuyện phía sau sản phẩm, sức hút đối với người mua sẽ hạn chế.

Ngược lại, khi tour đưa khách đến tận nơi sản xuất, các cơ sở có thêm cơ hội bán hàng trực tiếp, giới thiệu sản phẩm và xây dựng mối quan hệ với khách hàng. Trải nghiệm thực tế cũng có thể giúp du khách hiểu rõ hơn giá trị của sản phẩm thủ công, thay vì chỉ so sánh hàng hóa qua giá bán.

Theo ông Mẫn, hiệu quả của du lịch làng nghề không nên chỉ được nhìn qua số lượng khách tham quan mà cần tính đến khả năng tạo doanh thu cho các cơ sở và dịch vụ tại địa phương. Nếu được tổ chức phù hợp, xưởng sản xuất, khu trưng bày, không gian trải nghiệm và doanh nghiệp lữ hành có thể bổ trợ cho nhau, tạo thêm nguồn thu cho người làm nghề.

Dù vậy, du lịch không thể thay thế hoàn toàn các kênh tiêu thụ truyền thống. Để biến khách tham quan thành khách mua hàng, các cơ sở cần có sản phẩm phù hợp, không gian trải nghiệm đáp ứng nhu cầu thực tế và sự kết nối hiệu quả với doanh nghiệp lữ hành. Nếu thiếu những yếu tố này, hoạt động tham quan có thể chỉ dừng ở trải nghiệm mà chưa tạo được tác động đáng kể đến doanh thu.